Srbi nemaju samo dvovjekovnu jezičku prošlost

0
Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

U nastavnim programima osnovne i srednjih škola istorija srpskog jezika zastupljena je sa svega nekoliko nastavnih jedinica koje se uglavnom odnose na Vuka i reformu jezika i pravopisa

 

Prof. dr Zorica Nikitović

Hronološki gledano istoriju jezika u datim nastavnim programima možemo podijeliti na period do Vuka i poslije Vuka što znači da smo svecijelu srpsku srednjovjekovnu jezičku prošlost imenovali sintagmom predvukovski period. Šesto godina bogate srpskoslovenske prošlosti preimenovano je u tu sintagmu koja obuhvata tri jezika koji su samim tim međusobno i naopako izjednačeni po značaju, valjda ravnopravni bivajući po statusu mrtvih jezika: srpskoslovenski, ruskoslovenski i slavenosrpski. U nekoliko časova đaci od svojih nastavnika dobiju prezentaciju taksativnih činjenica, koje nisu na adekvatan način kontekstualizovane i koje suštinski nikad i ne usvoje.

Pominjanje srpskog srednjovjekovnog jezičkog nasljeđa u sklopu predvukovskog perioda, (jer ovdje ni o kakvom proučavanju ne može biti riječi), prenebregava se postojanje šestovjekovne tradicije i kontinuiteta najdužeg književnog jezika u Srba. Na taj način, zlatni vijek srpske književnosti, „vek svetlosti“, time posljedično i jezika (jezika Svetog Save) kroz nastavne programe zadobili su status muzejskih antikviteta, za đake svedenih na apstraktne informacije potencijalno usvojive samo na nivou taksativnih činjenica koje se odnose na hronologiju pisanih spomenika. Istorija srpskog jezika u nastavnim programima osnovne škole stala je u jedan jedini „ishod“: Poznaje osnovne etape u razvoju književnog jezika kod Srba i najznačajne kulturnoistorijske spomenike.

Ovakav ishod, odnosno status u kome najstariji književni jezik kod Srba, nije čak ni imenovan, prirodna je posljedica razvoja standardnog srpskog jezika nakon Vukove reforme kojom je srpski jezički standard koncipiran na strogo kolokvijalnoj osnovi, a ne na nekom od vijekovima postojećih književnih jezika. Time je, moramo priznati, u odnosu na druge slovenske narode učinjen potez bez presedana i znatno osiromašena punoća srpske kulture.

Radikalno odbacivanje tradicionalnog bogoslužbenog jezika i njegovo stihijsko iščezavanje osiromašilo je punoću srpskog identiteta. Srpskoslovenski jezik je najznačajnija kulturnoistorijska vertikala srpskog naroda, žila kucavica srpskog identiteta. Upravo su na staroslovenskom jeziku kao zajedničkom jeziku svih Slovena koji se od 863 g. razvijao kao jezik pravoslavnog bogosluženja, na tom jezičkom nivou su ustanovljeni osnovni duhovno-moralni pojmovi istorije našeg naroda, koji su današnjem naraštaju gotovo nepoznati.

Razumijevajući svijet u datim pojmovima naši preci su postepeno iz vijeka u vijek širili svoj životni prostor, gradili samobitnu državnost i izlazili kao pobjednici iz najkomplikovanijih istorijskih iskušenja Da bi se potpuno iskoristila stvaralačka sila tih pojmova morao bi se na svim nivoima obrazovanja promijeniti pristup crkvenoslovenskom jeziku, uspostaviti predavanja crkvenoslovenskog jezika kao još živog i sveštenog bar leksičkog nivoa srpskog jezika. Obrazovani ljudi, a među njima najpozvaniji upravo jesu nastavnici i profesori srpskog jezika i književnosti, dužni su da se naporima stvaralačke volje uzdignu do duhovnog nivoa crkvenoslovenskog jezika, a ne da prizemljujući uzvišene pojmove tog jezika, prividno ih prevode na savremeni jezik, zato što su ti pojmovi suštinom svojom neprevodivi, blagorodan, cjelomudren, blagodatan, bogonosan, i dr. Istraživanje koje je obuhvatilo nekoliko stotina ispitanika filološkog usmjerenja (2012), pokazalo je da veliki procenat studenta i nastavnika ne poznaje značenje pojmova kao što su: Bogočovjek, Bogomladenac, blagodat, spasenje, smirenje, cjelomudrenost, itd.

Može se primijetiti da je u posljednjih dvadeset godina i u srpskoj sredini došlo do aktivizacije, resakralizacije i resemantizacije crkvenoslovenske leksike. Koegzistencija crkvenoslovenskog i standardnog srpskog jezičkog izraza zapravo nikada nije do kraja prekinuta u žanru bogoslovske literature. Složenice kao tvorbena kategorija i jesu specifična odlika ove literature, koja, u tom smislu, pokazuje neprekinutu tradiciju srpskoslovenske pismenosti, koja ne samo što usvaja već postojeći fond leksema iz crkvenoslovenske pismenosti, već i kreativnim odnosom prema toj tradiciji – stvaranjem novih složenih riječi. Teško je zamisliti djela P. P. Njegoša, Laze Kostića, Momčila Nastasijevića, Justina Popovića, Nikolaja Velimirovića bez ovog starostavnog leksičkog sloja. Razvijeni jezik, razvijenog naroda veoma je složena pojava u kojoj se nalazi mnogo slojeva i stilova opštenja. U najgrubljoj podjeli možemo izdvojiti svakodnevno opštenje kao osnovni nivo, i nivo višeg duhovnog poimanja suštine svijeta i čovjeka. I upravo na tom višem nivou jezika svaki narod izražava svoje temeljne moralne pojmove koji se u skraćenom ili uprošćenom obliku prelamaju i na svim drugim jezičkim nivoima, sve do onog svakodnevnog. Važno je naglasiti da je u crkvenoslovenskom jeziku očuvan pravoslavni moral. Različiti obrazovani slojevi u prethodna dva vijeka ulagali su velike napore, koji su nažalost urodili plodom, da potkopaju i izmijene duhovno-moralne pojmove odnjegovane crkvenoslovenskim jezikom. Svjesno i korjenito preimeničenje brojnih pojmova: prosvjećenje, duša, spasenje, smirenje, gordost, i dr. (dovoljno je pogledati jednojezičke rječnike i objašnjenje tih pojmova, smirenje se danas doživljava kao negativna osobina, a gordost kao pozitivna).

Da se vratimo nastavi, dok bi se problem fonda časova i mogao riješiti njegovim povećavanjem, tako da se kroz više razreda proučava istorija srpskog jezika, dotle kao teško premostiv problem za nastavnike ostaje pristup nastavnoj materiji, kontekst i tačka gledišta iz koje bi se posmatrale, prezentovale i tumačile određene jezičke činjenice.

Takođe, đake veoma kasno upoznajemo sa pojmom jezičke prošlosti. Umjesto u 8. razredu, kada se u Republici Srpskoj prvi put obrađuje istorija jezika, tu bi granicu trebalo pomjeriti na razrednu nastavu ili bar na peti razred. Pošto se već od petog razreda osnovne škole uči o Nemanjićima, turskim osvajanjima i ključnim događajima iz srpske istorije, đaci bi od tog uzrasta trebalo da uče da je njihov jezik srpski i da postupno usvajaju najelementarnija znanja iz tzv. spoljašnje istorije srpskog jezika (npr. prvi književni jezik svih Slovena, Sveti Ćirilo i Metodije, najstariji srpski spomenici, prvo srpsko pismo, jezik u spisima Svetog Save, jezik Dositeja Obradovića, jezik Vuka Karadžića i sl.), da bi stečena znanja u osmom razredu bila zaokružena. Djeca od malena (gledajući HRT) postavljaju pitanja kako Hrvati govore kao mi, a jezik im se ne zove srpski. Većina djece to primijeti vrlo rano i mislim da bi škola u tom smislu mogla reagovati prije 8. razreda, pogotovo što je roditeljima suviše komplikovano da odgovaraju na takva pitanja djece.

Dakle, kontekst i tačka gledišta iz kojih bi se tumačila jezička prošlost u Srba neodvojivi su od društvene stvarnosti, od epohe, od književnosti. Istrgnimo jezik iz konteksta čitave srednjovjekovne epohe, dobićemo mrtav jezik u nepoznatom ruhu crkvenoslovenskih grafema. U cilju pravog razumijevanja tog perioda, potrebno je u potpunosti promijeniti pristup obradi sadržaja. Naučne činjenice treba tumačiti sa tačke gledišta epohe srednjovjekovlja, a ne savremene sekularne tačke gledišta i potrošačkog društva. Uspješno čitanje i tumačenje srednjovjekovne književnosti i njenog jezika zahtijeva određene pretpostavke od kojih je najznačajnija poznavanje hagiografsko-liturgijskog etosa i slova i duha Svetoga Pisma i djela Otaca hrišćanskog Istoka. Duhovni identitet srpskog naroda utemeljio je rodonačelnik srpske duhovnosti Sveti Sava i toj činjenici se u nastavi stalno treba vraćati. U Republici Srpskoj kroz nastavu vjeronauke đaci su upoznati sa osnovnim religijskim pojmovima što je plodno tlo za predstavljanje srednjovjekovne epohe i njenog jezika kroz sakralne tekstove: Marijinog ili Miroslavljevog jevanđelja, Žitija Svetog Simeona i Svetog Save, Domentijana i drugih autora srednjeg vijeka, čime stižemo do drugog uslova za razumijevanje srednjovjekovne epohe, a to je da đacima treba pokazati svaki ovaj jezički spomenik, ali ne kao spomenik, muzejski antikvitet, već kao živi književni tekst, odlomak čiji sadržaj je potrebno pročitati i duže se zadržati na njemu, da se shvati poenta, smisao, da se razumije priroda teksta i jezika koji je drugačiji od jezika književnosti pisane standardnim srpskim jezikom.

Leksički sloj ne mora uvijek biti barijera razumijevanju sadržaja tekstova pisanih srpskoslovenskim jezikom višeg stila (ovdje ostavljamo po strani književne spomenike odnosno tekstove pisane nižim stilom (Povelju Kulina Bana i sl.). Đacima je potrebno objasniti da najstariji leksički sloj slovenskih jezika predstavlja praslovenska leksika. U istraživanjima R. M. Cejtlin potvrđeno je da staroslovenski spomenici sadrže oko 10.000 riječi, od čega je polovina njih praslovensko nasleđe (4500). To su riječi čije je značenje bilo razumljivo svim slovenskim narodima i prije nego što su Sloveni primili hrišćanstvo. Po primanju hrišćanstva brojne lekseme su primijenile svoje značenje u skladu sa duhom i slovom Svetog pisma, hristijanizirale se zadobivši novu, hrišćansku semantiku i smisao. Istovremeno, brojne riječi su kalkovi, prevodi sa starog grčkog jezika, teološki termini razumljivi i jedinstveni za čitav slovenski jezički areal. Kada se ovo ima u vidu, onda se može zaključiti da leksički sloj ne mora biti barijera razumijevanju sadržaja. Moguće je izabrati tekstove u kojima se značenje većine riječi razumije iz konteksta, dok za puni smisao teksta možemo koristiti prevod.

I da zaključimo, Srbi su narod sa skoro milenijumskom jezičkom prošlošću. Sudeći po nastavnim programima za osnovnu i srednju školu, Srbi su narod sa dvovjekovnom jezičkom prošlošću. Istorija jezika u nastavnim programima osnovnih i srednjih škola zastupljena je sa svega nekoliko časova, „predvukovski“ period sa dva-tri časa, i Vukova reforma sa desetak, postocima izraženo na jezičku prošlost Srba otpada 0,001 časova.

Smatramo, prvo, da je neophodno većim fondom časova zastupiti tzv. spoljašnju istoriju jezika. Zatim, na mlađem uzrastu, u razrednoj nastavi, uvesti osnovne pojmove spoljašnje istorije jezika, te promijeniti pristup obradi gradiva, kroz najmanje tri načina: 1) uvesti u nastavu tekstove na srpskoslovenskom jeziku; 2) ilustrovati đacima da jezik nije barijera koja ih odvaja od bogate crkvenoslovenske tradicije; 3) kontekstualizovati najvažnije pojmove spomenika koji pripadaju sakralnom žanru.

Ukoliko učenje činjenica jezičke prošlosti svedemo samo na etape u razvoju književnog jezika kod Srba: srpskoslovenski, ruskoslovenski, slavenosrpski, i potom Vukova reforma, svodimo Srbe na narod star samo dva-tri vijeka. Budući da je predmet Srpski jezik stožerni nosilac nacionalne kulture, njegovoj prošlosti potrebno je dati više prostora, pažljivo birajući tekstove kod kojih jezik nije barijera razumijevanju sadržaja. U suprotnom kroz programe osnovne i srednje škole sami sebe po pitanju jezika sveli smo na narod bez istorije.

Prof. dr Zorica Nikitović je vanredni profesor na Filološkom fakultetu u Banjoj Luci. Predsednik je Društva nastavnika srpskog jezika i književnosti i urednik časopisa „Prilozi nastavi srpskog jezika i književnosti“

 

 

Naslovna foto: Objektiv Media

Stavovi objavljeni u tekstovima takođe nisu nužno i stavovi redakcije, tako da ne snosimo odgovornost za štetu nastalu drugom korisniku ili trećoj osobi zbog kršenja ovih Uslova i pravila komentarisanja i objavljivanja. Strogo su zabranjeni: govor mržnje, uvrede na nacionalnoj, rasnoj ili polnoj osnovi i psovke, direktne pretnje drugim korisnicima, autorima novinarskog teksta i/ili članovima redakcije, postavljanje sadržaja i linkova pornografskog, politički ekstremnog, uvredljivog sadržaja, oglašavanje i postavljanje linkova čija svrha nije davanje dodatanih informacija vezanih za tekst. Ne snosimo odgovornost za komentare napisane na članak.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.
Share.

Comments are closed.

My title page contents