Pobednici pobeđuju, a poraženi pišu istoriju

0
Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

Pobednici ne pišu istoriju, oni imaju važnijeg posla. A i istorija se opire logici i diktatu pobede

U njenom je pra-razlogu potreba da se iznese pripovest o velikom stradanju, o porazu. U tome su slični istorija i književnost: prva svedoči kolektivnim, druga ličnim i privatnim porazima. Iz potrebe, ili iz imperativa, pobednika da pišu nekakvu svoju istoriju ili, ne daj Bože, književnost, nastaje uglavnom isto – propaganda.
Čedomir Višnjić istoričar je jedne u najvećoj meri iščezle zajednice i njene kulture. Pritom, nije narodna zajednica hrvatskih Srba iščezla zato što je od početka dvadesetog veka do danas gotovo sasvim istrebljena, nego se iščezlom može smatrati zato što je ostala izvan svakog konteksta. Većinska domovinska Hrvatska ih ne želi, prezire ih i ne poznaje, njihova nacionalna i simbolička matica u Srbiji prisvaja njihova stradanja kao svoja vlastita, ceremonijalno ih sažaljeva, ali ih jednako ne poznaje. Kontekst zajednice hrvatskih Srba izgubljen je tokom dvadesetog veka. Oni su nestali, ali je veliko pitanje, na koje neće biti odgovora – jer je i ono, to pitanje, izvan konteksta – ko je u njihovom nestanku na stvarnom gubitku, Hrvatska ili Srbija
Čedomir Višnjić napisao je o njima, o tom svom narodu, tri knjige: “Kordunaški proces: fragmenti iz historije nestajanja”, “Partizansko ljetovanje – Hrvati i Srbi 1945. – 1950.” i “Vreme sporta i razonode – Titina Hrvatska i njeni Srbi, 1951. – 1971.”. Iako u tim knjigama ne izvodi velike istorijske sinteze, niti nastoji da iznese celu “pripovijest” jedne heterogene nacionalne zajednice, već se bavi njenim fragmentima, zatajenim, pokatkad i marginalnim “slučajevima”, Višnjić ne samo da ispisuje istoriju nestajanja hrvatskih Srba, nego u ogledalu manjinske priče ispisuje jednu istoriju Hrvatske. Koja naravno da neće biti pročitana, jer pobednici – tojest oni koji se tako osećaju – uglavnom ne čitaju istoriju koju ispisuju poraženi.
“Vreme sporta i razonode” (SKD Prosvjeta, Zagreb 2017.) naslovljena po davnoj i dugovečnoj beogradskoj radijskoj emisiji (otud i ekavica), knjiga je hobsbaumovskog uzora i ambicije, i svakako jedna od literarno najambicioznijih i najsnažnijih, te formom najkompleksnijih istoriografskih i publicističkih knjiga objavljenih u Hrvatskoj u poslednjih mnogo godina. Čedo Višnjić naprosto ume da piše, a to čini s onim fatalističkim zamahom, karakterističnim za dobre romanopisce – kao da ispisuje poslednju knjigu jednoga jezika i sveta. A u velikoj meri to tako i jeste: ako se pred Sudnji dan budu katalogizirale poslednje knjige čovečanstva, Višnjićeva će se sigurno naći među njima. Veliki nestanak sačinjen je od bezbroja malih nestanaka. Jednoga bezimenog amazonskog plemena, armenskog naroda u Turskoj, hrvatskih Srba.
Formalno, Višnjić u ovoj knjizi nastupa kao hroničar. Prekopava novinske i partijske arhive, i prati male i velike događaje iz istorije Srpske pravoslavne crkve u Hrvatskoj i istorije SKD Prosvjeta, te bleskove srpske politike u Hrvatskoj. Da bi to mogao činiti, da bi hronika bila autentična, on istovremeno mora pratiti male i velike događaje iz paralelne istorije većinske zajednice. Naime, ne samo da hrvatski Srbi nisu živeli u getu, nego je Partija činila sve da njihove kulturne ili političke inicijative u što manjoj meri izražavaju njihov partikularni duh i interese, pa se onda i celokupni društveni život hrvatskih Srba odvijao u okvirima društvenog aktivizma većinske zajednice. I onda svaka istorija hrvatskih Srba istovremeno mora biti hrvatska istorija. (Naravno, trebalo bi važiti i obrnuto: svaka hrvatska istorija morala bi biti i istorija hrvatskih Srba. I kada bi se tako shvatale stvari, verojatno bi se i mogla prepoznati ta strašna zjapeća praznina u hrvatskom kulturnom i nacionalnom identitetu koja nastupa nestankom hrvatskih Srba).
Ovakva knjiga ne može biti ni metodološki do kraja dosledna i precizna, niti do kraja naučna. Previše je toga što u nju mora ući, a što ne pripada tradicionalnoj istoriografskoj građi. Između ostalog, i privatne i kolektivne ljudske emocije, i – vazda osetljive i horoskopski nepouzdane, pomalo šarlatanske – mentalitetne zadatosti. Ali bez toga ne bi išlo, među ostalim i zato što Višnjić ne organizuje suđenje – čime se hrvatski istoričari, naročito ako su većinske inspiracije – tako rado i spremno bave. On svedoči okolnostima srpskog nestajanja iz Hrvatske, ali ne samo da se suzdržava od toga da sudi, nego čini sve da pokuša razumeti motive i jedne, i druge, i treće strane. Uživljava se, kao da će to spasiti svet, u motive većinskih hrvatskih elita. Njega doista zanima što se dogodilo. Zanima ga istina o nestanku, a ne legenda.
“Vreme sporta i razonode” ima svoje gotovo zaokružene, romaneskne likove: Vladimira Bakarića, velikog ignoranta i cinika, hrvatskog svedršca u vrlo dugom periodu, Simeona Zlokovića, episkopa gornjokarlovačkog, verovatno najzanimljivije figure srpske crkve u Hrvatskoj nakon Drugog svetskog rata, braću Vojina i Ratka Jelića, kninske Srbe i dugogodišnje društvene aktiviste, Nikicu Rapajića, Vladu Ivkovića, Milana Radeku, prosvetne i crkvene radnike i aktiviste, ali, recimo, i živopisnog admirala Stanka Parmaća, koji je protiv opštenarodne volje proveo meliorizaciju ušća Neretve i stvorio dolinu mandarina, Josipa Kolanovića, netipičnog zadarskog katoličkog sveštenika iz šezdesetih, Petra Šegedina, nekoć prvaka hrvatskog nacionalizma i protusrpskog šovinizma (Što je to što Srbi mogu u kulturno-identitetskom smislu ponuditi? “Praksa barbarogenijstva”, reći će Šegedin 1971.), a svi ti likovi grade priču za koju je dragoceno da je ispričana, ali priču koja, zapravo, nikome više ne treba. Zašto ne treba? Možda i zato što mi Hrvati “nismo čitalačka nacija”, kako je to lepo 1971. ustvrdio Milan Moguš.
Ono što je, međutim, u ovoj knjizi i najvažnije, a na neki način i najpotresnije, što je čini i tako važnom i tako tragičnom, jest to što ona gotovo na svakoj svojoj stranici svedoči o temeljitom međusobnom nepoznavanju. Hrvati o svojim Srbima nisu znali apsolutno ništa – čak ni oni najobrazovaniji i najzainteresovaniji među njima – dok su manjinski Srbi o Hrvatima, ipak, znali ponešto više, ali su ih u fatalnoj meri gledali onim očima iz 1941. i 1945. I tako je to trajalo decenijama. Medijator i veliki nadglednik svega toga bio je Vladimir Bakarić, izvanredan tehnokrat politike, zainteresovan za ekonomiju i marksizam, prezriv prema kulturi i kulturnim razlikama, prema književnosti i prema Srbima kao onima koji se razlikuju od Hrvata. Bakariću je bilo stalo da se Hrvatska razvija, da joj Beograd stalno ne visi nad glavom, a da srpsko-hrvatski odnosi budu zamrznuti u 1945. godini. On je bio taj koji je bocu držao začepljenom, dok je pritisak u njoj rastao. Zahvaljujući Bakariću i bakarićevštini nacionalizam je u konzerviranom stanju čekao svoju sledeću istorijsku priliku, a unutrašnji su hrvatsko-srpski odnosi u Hrvatskoj bili u trajno nerešenom stanju, tako da su frustracije samo mogle rasti.
Među brojnim stvarima koje ovaj čitatelj o hrvatskim Srbima nije znao jeste, recimo, i tema Srpske pravoslavne crkve nakon Drugog svetskog rata. Ustaše su popalili i porušili crkve po Dalmaciji, Lici, Kordunu i Baniji, što će kasnije, u službenoj komunističkoj istoriji i svakodnevici, biti opisivano i otpisivano kao “fašistički teror”, i to je dobro poznato svakome ko je hteo nešto znati. Ali šta se zatim događalo? Preživeli srpski narod je, uglavnom, završio u partizanima, pa je, vođen snažnim manjinskim i stradalničkim refleksom, svim silama prigrlio vladajuću ateističku ideologiju, tako da su njegovi mesni vođe u sledećih dvadeset i pet godina činili sve da srušene crkve ne budu obnovljene ili nanovo sagrađene. Bilo je i fizičkih sukoba, i likvidacija sveštenika, i terora nad retkim vernicima i crkvenim ljudima, koji je nadilazio i ono što se događalo u zemljama realnog socijalizma. I sve su to činili Srbi Srbima, dok je negde daleko, u Zagrebu, Vladimir Bakarić delovao savršeno nezainteresirano. Ali pustimo sad Bakarića…
Čedo Višnjić nastupa kao čuvar sećanja jednoga nestalog sveta. Na njemu je da na kraju pogasi svetla i zaključa ruševinu, čiju će preostalu građu za svoje potrebe razneti veseli većinci. Njegov je položaj, međutim, privilegovan. Sve ono što je izgubio kao pripadnik one amputirane grane srpskoga naroda, čija bol se nikoga više ne tiče, deseterostruko je zauzvrat nadoknadio kao povlašteni pripovedač. Istorija koju on piše važnija je i veća od istorije koje mogu pisati njegove zagrebačke ili beogradske kolege, zato što ona dolazi na kraju i zato što podrazumeva onu vrstu sabranosti i samrtničke čestitosti kakva se sreće samo kod onih koji više ništa nemaju osim priče o onom što su bili dok ih je bilo.
Miljenko JERGOVIĆ

Naslovna foto: snimak ekrana

k* Stavovi objavljeni u tekstovima pojedinih autora takođe nisu nužno ni stavovi redakcije, tako da ne snosimo odgovornost za štetu nastalu drugom korisniku ili trećoj osobi zbog kršenja ovih Uslova i pravila komentarisanja i objavljivanja. Strogo su zabranjeni: govor mržnje, uvrede na nacionalnoj, rasnoj ili polnoj osnovi i psovke, direktne pretnje drugim korisnicima, autorima novinarskog teksta i/ili članovima redakcije, postavljanje sadržaja i linkova pornografskog, politički ekstremnog, uvredljivog sadržaja, oglašavanje i postavljanje linkova čija svrha nije davanje dodatanih informacija vezanih za tekct.Ne snosimo odgovornost za komentare napisane na članak.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.
Share.

Comments are closed.

My title page contents